Türk dövlətlərinin müstəqillik əldə etmələrindən 30 il keçməsinə baxmayaraq, onların TDT-ni çox qısa müddətdə qura bilmələri böyük uğur hekayəsidir. Bu uğurun tacının qoyulması və türk dünyası arasında fasiləsiz quru əlaqəsinin qurulması Zəngəzur dəhlizinin açılması ilə sıx bağlıdır. Xüsusən də Türkiyənin son illərdə Ermənistanın işğalı altında olan Qarabağın Azərbaycan tərəfindən azad edilməsinə göstərdiyi sərhədsiz dəstək və iki dövlətin vahid dövlət kimi siyasi və hərbi sahədə əməkdaşlığı Orta Asiyadakı türk dövlətlərinə də yaxından təsir edib. Rusiyanın keçmiş sovet respublikalarından biri olan Ukraynaya qarşı müharibəsi də türk dövlətləri arasında əməkdaşlığı sürətləndirdi. İqtisadiyyatın ağırlıq mərkəzi XXI əsrdə Asiyaya keçdi.

XXI əsrdə iqtisadiyyatın ağırlıq mərkəzinin Asiyaya keçməsi, “Covid-19” epidemiyası səbəbilə xüsusilə Çinin əlaqəli tədarük zəncirinin pozulması və iqtisadi böhran səbəbilə bütün dünyada inflyasiyanın artması, logistika və daşıma qiymətlərinin əhəmiyyətli dərəcədə artması, şərq-qərb istiqamətində müasir ipək və ədviyyat yollarının bərpası istəyi bu prosesi sürətləndirən beynəlxalq amillərdən biridir. Ən son G20 Liderlər Zirvə toplantısında Çin, türk dünyası və Türkiyəni kənarlaşdıran Hindistan-Orta Şərq-Avropa İqtisadi Dəhlizi Layihəsinin gündəmə gətirilməsi Zəngəzuru dəhliz savaşlarında türk dünyası üçün önəmli edir. Ancaq demək olar ki, Azərbaycanın Qarabağdakı son əməliyyatı dəhlizlə bağlı təhlükəsizlik narahatlığına son qoyur.

“Covid-19” epidemiyasından sonra dünyada yaşanan iqtisadi böhran, Rusiyanın Ukraynaya hücumu və Rusiyaya tətbiq olunan sanksiyalar nəticəsində Çin və Mərkəzi Asiyadan Avropaya uzanan Şimal Dəhlizi bağlanıb. Əfqanıstan və İran vasitəsilə daha da cənuba açıla biləcək Cənub Dəhlizi stabil deyil. Zəngəzur dəhlizinin açılması ilə Qazaxıstan və Azərbaycan arasında Xəzər dənizi vasitəsilə əlaqəni təmin edən Orta Dəhliz qurudan keçə biləcək və aradakı məsafə xeyli qısalacaq. Bu əlaqə hazırda Gürcüstan vasitəsilə həyata keçirilir. Son dövrlərdə logistika və daşıma xərclərinin xeyli artdığını nəzərə alsaq, dəhlizin açılması beynəlxalq ticarət və dünya iqtisadiyyatı üçün mühüm imkan yaradacaq. Bu, həm də Naxçıvanla Azərbaycanın qərb rayonları arasında quru əlaqəsini təmin edəcək.

Zəngəzurun iqtisadi təsiri

Zəngəzur dəhlizinin türk dövlətləri ilə Türkiyə arasındakı əlaqəyə ən mühüm təsiri iqtisadi mənada olacaq. TDT-nin son sammitlərində qəbul edilən qərarlara nəzər saldıqda aydın olur ki, ən kritik maddələr üzv ölkələr arasında iqtisadi əlaqələrin gücləndirilməsi ilə bağlıdır. Xüsusilə Türk İnvestisiya Fondunun yaradılması Zəngəzur əlaqəsi ilə daha çox məna qazanacaq. Üzv ölkələr arasında qəbul edilən qərarları nəzərə alsaq, iqtisadi əməkdaşlıq və ticarət həcminin artırılması, Xəzər dənizindən keçən Beynəlxalq Şərq-Qərb Orta Dəhlizi və Müasir İpək Yolunun dirçəldilməsi ilə bağlı maddələr mühüm əhəmiyyət kəsb edir. Qazaxıstan son vaxtlar bu dəhlizin mühüm qovşaqlarından biri olan Türküstanı mühüm mərkəzə çevirib və TURANSEZ adlı iqtisadi azad zona yaradır.

Türkiyə ilə türk dövlətləri arasında ən mühüm problemlərdən biri olan gömrük prosedurlarının sadələşdirilməsi və bu dəhlizdə daşımaların asanlaşdırılması üçün “Türk Dövlətləri Təşkilatına üzv dövlətlərin hökumətləri arasında beynəlxalq kombinə edilmiş yük daşımaları haqqında” Saziş də yekunlaşdırılıb. Çünki əvvəllər ölkələr tərəfindən beynəlxalq daşımalarla məşğul olan avtomobil nəqliyyatı vasitələrinə qoyulan kvotalar tez-tez problemlər yaradırdı. Bundan əlavə, Azərbaycanın Zəngəzur dəhlizinin Xəzər keçidi ilə Beynəlxalq Şərq-Qərb Orta Dəhlizinə inteqrasiyası istiqamətində səylərinin dəstəklənməsi üzv ölkələrin qəbul etdiyi qərarlar sırasındadır. Çünki bu gün Orta Dəhliz həm quru, həm də dəmir yolu xətləri baxımından Gürcüstandan keçir. Zəngəzur dəhlizi açılsa, Orta Dəhlizdə alternativ yol olaraq yolu qısaldacaq və türk dünyası arasında fasiləsiz quru əlaqəsi yaranacaq. Türkiyə artıq ölkə daxilində xüsusilə Avropaya keçən quru və dəniz yolu xətlərini əsasən Bosfor boğazında inşa edib.

Əməkdaşlıq və firavanlıq

TDT zirvələrində qəbul edilən qərarlarda türk dünyasının ortaq tarixi və mədəniyyəti ilə yanaşı, İkinci Dünya müharibəsindən sonra Avropa İqtisadi Birliyinin (AİB) yaranmasına çox bənzəyən iqtisadiyyata da diqqət yetirilir. Dünya siyasətinə ümumi nəzərə saldıqda, əslində “Dünya 5-dən böyükdür” devizi ilə simvollaşdığı kimi TDT qlobal rəqabətdə ABŞ, Avropa ölkələri, Rusiya və Çin kimi dövlətlərin qurduğu NATO, Avropa İttifaqı (Aİ) və Müstəqil Dövlətlər Birliyi (MDB) kimi beynəlxalq təşkilatlara alternativ qüvvə kimi ortaya çıxa bilər.

Orta Asiya türk dövlətlərinin əhali meyllərini nəzərə alsaq, türk dünyasının 300 milyonluq bazara, 1,5 trilyon dollarlıq iqtisadiyyata, 500 milyard dolları keçən ticarət və 250 milyard dollarlıq investisiya həcminə sahib olması da əhəmiyyətli bir iqtisadi potensiala işarə edir. Türk dövlətlərinin xammal və istehsal müxtəlifliyi və hər bir ölkənin bir-birinə ehtiyacı bu əməkdaşlığı zəruri edir. Turizm, təhsil, sənaye, inşaat, xidmət sektoru, maşınqayırma istehsalı və müdafiə texnologiyaları baxımından Türkiyənin inkişafı və işçi qüvvəsi, Azərbaycan, Qazaxıstan və hələ üzv olmayan Türkmənistanın neft, təbii qaz və xammal sərvətləri, Özbəkistanın kənd təsərrüfatı və turizm potensialı, Qırğızıstanın turizm potensialı və su sərvəti bir-birini tamamlayır.

Ötən il keçirilən TDT Səmərqənd Zirvə toplantısında da üzv ölkələr arasındakı ticarət həcmini genişləndirmək üçün gömrük və logistik prosedurları sürətləndirilərək sərhəd keçidlərinin asanlaşdırılması, kvotaların aradan qaldırılması, rəqəmsal iqtisadiyyata keçid və yük daşımaları razılaşması ilə quru, dəniz, hava və dəmir yolu şəbəkəsinin inkişafının vacibliyi vurğulanıb. Xüsusilə yaxın gələcəkdə Zəngəzur dəhlizinin açılması üçün Bakı-Tbilisi-Qars dəmir yolu xəttinin ötürücülük qabiliyyətinin artırılması, Avropa ilə Asiya arasında nəqliyyat xətləri əlaqələrinin qurulması və şaxələndirilməsi, Özbəkistan-Qırğızıstan-Çin və Tirmizi-Məzari-Şərif- Kabil-Pişəvər dəmir yolu xətləri layihələrinin həyata keçirilməsi vacibdir.

Türk dünyası Zəngəzur dəhlizi də daxil olmaqla zirvələrdə vurğulanan 2040-cı il baxışını reallaşdıra bilsə, XXI əsr Türk Əsri ola bilər.

Asif Cəfərov
Ordu.az